Aktualnie online
· Gości online: 2

· Użytkowników online: 0

· Łącznie użytkowników: 6,299
· Najnowszy użytkownik: rorsweems
Wyszukiwarka Kategoria
GEOGRAFIA FIZYCZNA ŚWIATA



GEOGRAFIA FIZYCZNA ŚWIATA

ŚWIAT

Szelf - zanurzona część platformy kontynentalnej
Części świata dzielą się na kontynenty lub kontynenty się dzielą - jak kto woli
Nazwy własne są niezmienne: np.: Zatoka Bengalska i Morze Arabskie zasadniczo się nie różnią a jest inna nazwa.

Najdłuższa rzeka świata to - Nil (6671 km)
Największe dorzecze ma - Amazonka (Brazylia, Peru), najzasobniejsza w wodę, 2 co do długości po Nilu
Największa wyspa świata - Grenlangia
Najgłębsza depresja na Ziemi - Morze Martwe (Izrael, Jordania)
Najgłębsze jezioro na Ziemi - Bajkał (Rosja)
Najgłębszy rów na Ziemi - Rów Mariański (11034 m - głębia challenger)
Największy zbiornik bezodpływowy na Ziemi to - Morze Kaspijskie


EUROPA

-Europa jest kontynentem, na którym występuje bardzo dużo nazw geograficznych.
-Jest kontynentem o najlepiej poznanej budowie geologicznej.
-Najdłużej prowadzone są tu pomiary meteorologiczne.
-Jest to kontynent o szczególnie urozmaiconej lini brzegowej.

Półwyspy:
Półwysep Skandynawski (największy)
Istnieją dwa poglądy odnośnie granic Półwyspu Skandynawskiego ze stałym lądem:
1.) granicą jest linia pomiędzy Zatoką Botnicką a Morzem Białym
2.) granicą jest linia pomiędzy Zatoką Fińską a Morzem Białym

Za tymi poglądami przemawiają następujące fakty:
-gdyby skandynawia trochę się obniżyła to na lini: zat. Botnicka - m. Białe powstało by morze.
-natomiast linia: zat. Fińska - m. Białe jest glintem. (glint - pas na którym zanika jedna jednostka geologiczna a zaczyna się druga).

Na Półwyspie Skandynawskim znajdują się Góry Skandynawskie. Powstały one w orogenezie kaledońskiej. Są to jedyne góry w Europie, które się zachowały z tamtych czasów. Zostały one nieco odmłodzone w orogenezie hercyńskiej ale większe znaczenie miała dla nich orogeneza alpejska, w której też zostały wyniesione a dodatkowo podniusł sie i nadal się podnosi cały półwysep. Góry te charakteryzują się tym, że możemu tu spotkać jednocześnie fieldy i fiordy. (field - wysoko wyniesiona równina?). Według teorii geologicznych Góry Skandynawskie, Góry Kaledońskie i Apallachy stanowiły kiedyś jeden górotwór, kiedy jeszcze nie istniał Ocean Atlantycki.

Półwysep Pirenejski
Starożytni mówili, że jest to mała afryka.
Geologicznie półwysep Pirenejski jest częścią platformy afrykańskiej. Jest on wysoko wyniesiony (wyżynny), podobnie jak kontynent afrykański. Jest doczepiony do Europy. Jego linia brzegowa jest prosta. Z Europą łączą go młode góry fałdowe - Pireneje.

Półwysep Apeniński
Podręcznikowy przykład półwyspu. Wiadomo gdzie się zaczyna i gdzie się kończy.

Półwysep Bałkański
Jego granice też są kontrowersyjne. Jedni uważają, że Półwysep Bałkański znajduje się na południe od Dunaju. Inni natomiast twierdzą, że jest on tylko pomędzy morzem Egejskim a morzem Adriatyckim.


Kręgosłup Orograficzny Europy
Alpidy - młode góry fałdowe powstałe w ciągu ostatnich 20-50 mln lat. Ciągną się od Pirenejów przez Europę płd. do płw. Bałkańskiego przez morze Marmara dalej na wschód.
Alpy - góry najlepiej i najwcześniej poznane. Dostrzeżono, że zbudowane są one z płaszczowin o długości do 100 km (płaszczowina - gigantyczny powalony fałd). Później takie samę płaszczowiny odkryto w Karpatach, Pirenejach, Górach Dynarskich i wszystkie góry o takiej budowie nazwano Alpidami. Alpidy powstały przez nasuwanie się płyty afrykańskiej. Przed tym procesem europą był tylko ląd od dzisiejszych Alpidów na wschód.
W całych Alpidach były lodowce.
Alpidy łączy budowa geologiczna i rzeźba.
Również roślinność łaczy Alpidy: kosówka (roś. karłowata) i łąki. W zasadzie różnice występują tylko w roślinności leśnej.
Uważa się także, że różnice w roślinności Alpidów poza położeniem geograficznym można tłumaczyć ingerencją człowieka.
Rzeźba Alpejska - naprzemianległe grzbiety i doliny oraz występowanie form glacjalnych.

Resztę Europy stanowią głównie niziny rozciągające się od Atlantyku po Ural. Niż ukształtował się w pleistocenie.
Obszary na wschód od Wisły to najstarsza Europa - prekambryjska. Na zachód od Wisły jest niż paleozoiczny. Obie te jednostki pogodziło zlodowacenie.
Europa paleozoiczna stanowi trójkąt, którego podstawą jest Ocean Atlantycki a wierzchołkiem góry Świętokrzyskie.

Europejskie Wulkany
-Na Islandi (strefa ryftu)
-W basenie morza Śródzimnego - wulkany związane z ruchami górotwórczymi.
-Wulkany w Sudetach (wzdłuż uskoku sudeckiego) nie działają od 1 mln lat.

Rzeki
Rzeki Śródziemnomorskie
Zimą mogą być rwącymi rzekami bo jest deszczowa zima a latem jest sucho.
Rzeki Europy Zachodniej
Przez cały rok są pełnowodne tzn., że przez cały rok poziom wody jest wyrównany.
Rzeki Europy Wschodniej
Jest tu zmienny stan wody w rzekach. Wiosną więcej latem mniej wody. W Polsce rzeki są nieprzewidywalne.

Ciekawostki
Mont Blanc - 4807 mnpm najwyższy szczyt w Alpach i Europie
Pico de Aneto - 3404 mnpm - najwyższy szczyt w Pirenejach
Bobotov Kuk - 2522mnpm - najwyższy szczyt w Górach Dynarskich
Corno Grande - 2912 mnpm - najwyższy szczyt w Apeninach
Galdhřpiggen - 2469 mnpm - najwyższy szczyt w Górach Skandynawskich
Narodna - 1895 mnpm - najwyższy szczyt w Górach Ural
Gerlach - 2655mnpm - najwyższy szczyt w Karpatach
Najniższy punkt - 28 mppm - okolice morza Kaspijskiego
rz. Wołga - (Rosja) najdłuższ rzeka europy
rz. Dunaj (Niemcy, Austria, Słowacja, Węgry, Chorwacja, Jugosławia (Serbia), Rumunia, granica Rumuńsko-Bułgarska i Rumuńsko-Ukraińska) 2 co do długości w Europie
rz. Dniepr - (Rosja, Białoruś, Ukraina) 3 co do długości w Europie
Ładoga - największe jezioro w europie (Rosja)


EUROPA - wiadomości encyklopedyczne
Kontynent na półkuli północnej. Od płn. i płd. otaczają Europę: Ocean Atlantycki i jego morza poboczne: Barentsa, Norweskie, Północne oraz morza śródlądowe: Białe, Bałtyckie i Śródziemne (z morzami: Liguryjskim, Tyrreńskim, Adriatyckim, Jońskim, Egejskim, Czarnym i Azowskim). Od Afryki Europę oddzielają cieśniny: Sycylijska i Gibraltarska, od Azji cieśniny: Bosfor i Dardanele oraz morze Marmara. Granica z Azją jest umowna, najczęściej prowadzi się ją wzdłuż wschodnich stoków Uralu, doliną Emby do morza Kaspijskiego i Obniżeniem Kumsko-Manyckim. Skrajnymi przylądkami lądowej części Europy są: Przyl. Północny 71°08N (na Półwyspie Skandynawskim; Norwegia), Marroquí 35°58N (na Półwyspie Iberyjskim; Hiszpania) i Przyl. Roca 9°30W (na Półwyspie Iberyjskim; Portugalia) oraz ujście Bajdaraty do morza Karskiego 68°14E. Największa rozciągłość południkowa 4,3 tys.km, równoleżnikowa — 5 tys. km. Powierzchnia ok. 10,5 mln km2.

Warunki naturalne

Ukształtowanie poziome
Europa jest najbardziej rozczłonkowanym kontynentem. Półwyspy stanowią ok. 25% pow., wyspy 7,3%. Największe półwyspy to: Skandynawski, Bałkański, Apeniński, Iberyjski, Jutlandzki. Największe wyspy to: Wielka Brytania, Irlandia, Islandia, Spitsbergen, Nowa Ziemia, Kreta, Sycylia, Sardynia, Korsyka. Linia brzegowa jest bardzo rozwinięta - dł. ok. 38 tys. km. Wybrzeża Europy Północnej w wyniku transgresji morza na obszary o rzeźbie glacjalnej — fiordowe lub skjerowe; wynurzają się zszybkością 2–8 mm na rok; pd.-zach. wybrzeże M.Bałtyckiego obniża się ok. 1 mm na rok, pd.-wsch. — jest wyrównywane działalnością fal i prądów morskich; pd. wybrzeża M.Północnego ukształtowały się wskutek wdzierania się morza na obniżającą się równinę nadmor.; wybrzeża atlantyckie są na ogół skaliste, niszczone przez abrazję morską. Podniesienie się oceanu w holocenie spowodowało przekształcenie się ujściowych odcinków dolin rzecznych w estuaria (Tamizy, Sekwany, Loary, Garonny) lub w riasy (wybrzeża Irlandii, Płw. Bretońskiego i Płw. Iberyjskiego). Na poszczególnych odcinkach wybrzeża M.Śródziemnego występują typy zarówno akumulacyjne, jak i abrazyjne; specyficzny typ (dalmatyński) ma pn.-zach. wybrzeże Płw. Bałkańskiego. W ujściach rzek do mórz pobocznych i zamkniętych (bezodpływowych) powstały delty (największe Wołgi i Dunaju). Europa jest otoczona pasem szelfu o zmiennej szer. — do 1000 km (na pn.-zach.); zapadliskowe M.Śródziemne jest głębokie już w pobliżu brzegów.

Ukształtowanie pionowe
Europa jest kontynentem o bardzo urozmaiconym ukształtowaniu powierzchni, ale przeważnie nizinną; średnia wys. wynosi 292 m; najwyższy szczyt — Mont Blanc (4807m), najniższy punkt — na wybrzeżu M. Kaspijskiego (28 mp.p.m.). Ponad 70% pow. leży poniżej 300m, tylko 6% powyżej 1000 m. Stosunkowo wąski pas nizin ciągnie się wzdłuż wybrzeży Francji, Belgii i Holandii, rozszerza się ku wsch., przechodząc w Niz. Środkowoeuropejską (na terytorium Niemiec i Polski) i Niz. Wschodnioeuropejską (prawie cała wsch. część Europy). Formy terenu nizin Środkowoeuropejskiej i Wschodnioeuropejskiej są związane ze zlodowaceniami plejstoceńskimi, które kilkakrotnie objęły znaczną część Europy (maks. 3,5 mln km2), pozostawiając zmiennej miąższości osady lodowcowe (moreny), lodowcowo-rzeczne, lodowcowo-jeziorne i międzylodowcowe (interglacjalne). Ośrodki zlodowaceń znajdowały się na pn., a spływające stamtąd lodowce pokryły prawie całe Wyspy Brytyjskie (z wyjątkiem pd. części), M.Północne po ujście Renu, oparły się o Średniogórze Niemieckie, Sudety i Karpaty Zach., objęły górne dorzecza Dniepru, Donu i Wołgi oraz dorzecza Dwiny i Peczory. Ostatnie zlodowacenie (zakończyło się przed 10 tys. lat) miało mniejszy zasięg; lodowiec skandynawski dotarł do Płw. Jutlandzkiego, objął dorzecza dolnej i środk. Odry, dolnej Wisły, dorzecza Niemna, Dźwiny i dolnej Dwiny. Poza zasięgiem ostatniego zlodowacenia procesy peryglacjalne (zachodzące na zamarzniętym podłożu) w znacznym stopniu zatarły formy związane ze starszymi zlodowaceniami, natomiast w zasięgu ostatniego zlodowacenia występują dobrze zachowane wzgórza moren czołowych, kemów i ozów, liczne zagłębienia bezodpływowe oraz jeziora, powstałe po wytopieniu się martwego lodu (pojezierza Południowobałtyckie i Wschodniobałtyckie). Na Płw. Skandynawskim występuje obszar przeważającej egzaracji lodowcowej, skąd został wyniesiony przez lodowiec materiał skalny, osadzony dalej na pd.; przeważają tam formy wyżłobione w starych skałach podłoża. Obszary nizinne znajdują się również po wewnętrznej stronie łuku Alp (Niz. Padańska) i wewnątrz łuku Karpat (Kotlina Panońska). Depresje w Europie zajmują ok. 143 tys. km2, największe: Niz. Nadkaspijska leżąca w znacznej części p.p.m. (stanowi odsłonięte w holocenie dno morza) i w pn.-zach. Holandii. Wyżyny i średniej wysokości góry rozciągają się w 3 strefach; w pn. strefie silnie przekształcone przez zlodowacenia G.Skandynawskie oraz góry pn. Szkocji; na wsch. Ural (i Mugodżary); strefy zach. i środk.: Meseta Iberyjska, Masyw Centr., Ardeny, Reńskie G.Łupkowe, Wogezy, Schwarzwald, Harz, Masyw Czeski, G.Świętokrzyskie, Wyż. Wołyńsko-Podolska. Na pd. od pasa średnich gór i wyżyn ciągnie się system młodych sfałdowanych i wypiętrzonych w trzeciorzędzie gór (alpidów); otaczają je od pn. i pd. zapadliska przedgórskie oraz starsze masywy włączone w obręb fałdowań alp. (G. Kantabryjskie, Pireneje oraz G.Betyckie). Centralne miejsce wśród alpidów zajmują Alpy, ciągnące się od M.Śródziemnego łukiem wygiętym ku zach. i pn. po Kotlinę Wiedeńską, ich przedłużeniem są Karpaty i od przełomu Dunaju — Bałkany. Odgałęzienia pd. stanowią G.Dynarskie, góry Albanii i Pindos (na Płw. Bałkańskim) oraz Apeniny (tworzące oś Płw. Apenińskiego); do Alpidów należą również G.Krymskie. Po wewn. stronie Apenin występują czynne współcześnie wulkany: Wezuwiusz, Stromboli, Etna (na Sycylii), również na odległej o1000 km od stałego lądu Islandii (Hekla); wygasłe wulkany trzeciorzędowe znajdują się m.in. w Masywie Centr., Apeninach, Karpatach. Najwyższe góry Europy, zwł. Alpy i Apeniny, częściowo Pireneje, Karpaty i góry Płw. Bałkańskiego (Riła, Pirin) noszą ślady rzeźby glacjalnej (alp.); specyficzne formy rzeźby (kras) są związane z występowaniem wapieni i in. skał węglanowych w G. Dynarskich.

Budowa geologiczna
Najstarszą częścią Europy jest Europa Wschodnia, stanowiąca platformę prekambryjską (wschodnioeur.); podłoże jej jest zbudowane z prekambryjskich skał metamorficznych i magmowych (głębinowych i wylewnych), intensywnie sfałdowanych podczas orogenez prekambryjskich, a następnie zdenudowanych; na podłożu leży pokrywa skał osadowych (pokrywa platformowa) wieku od najwyższego prekambru do kenozoiku. Skały podłoża odsłaniają się jako tarcze: ukraińska i bałtycka. Na obniżonych częściach podłoża prekambryjskiego (syneklizach i zapadliskach) pokrywa osadowa (platformowa) osiąga grub. 5–10km, a niekiedy nawet ponad 20 km; na kopułowatych nabrzmieniach podłoża, zw. anteklizami lub wyniesieniami, pokrywa jest cienka. Ważniejsze syneklizy: moskiewska, nadbałtycka, permska, ważniejsze zapadliska: nadkaspijskie i peczorskie, ważniejszy rów: dnieprowsko-doniecki; ważniejsze wyniesienia: kursko-woroneskie, wołgo-uralskie, mazursko-białoruskie. W zach. i środk. części Europy ostatnie ruchy górotwórcze odbywały się w paleozoiku; wynikiem ich było powstanie łańcuchów kaledonidów i hercynidów; od wsch. ogranicza Europę hercyński łańcuch Uralu. Łańcuchy kaledonidów i hercynidów są w przeważającej części zdenudowane i przeważnie przykryte pokrywą osadowych skał dewońsko-kenozoicznych (na kaledonidach) lub permsko-kenozoicznych (na hercynidach), tworząc platformę paleozoiczną, wśród której wyróżniają się niecki: pol.-niem., anglo-paryska i akwitańska. Spod pokrywy osadowej (platformowej) wyłaniają się izolowane części zdenudowanych łańcuchów kaledońskich i hercyńskich: Sudety, G.Świętokrzyskie, Masyw Czeski, Rudawy, Harz, Reńskie G.Łupkowe, Ardeny, Masyw Centr., Masyw Armorykański, Meseta Iberyjska, Dobrudża. Europa Południowa należy do strefy alpidów; tworzą ją najmłodsze góry: Betyckie, Pireneje, Alpy, Karpaty, Apeniny, Dynarskie, Bałkany, Pindos. W osiowych strefach tych gór często występują masywy prekambryjskie, kaledońskie i hercyńskie. Strefa alpidów jest zbud. gł. ze skał mezozoicznych i trzeciorzędowych, które ostatecznie zostały sfałdowane w trzeciorzędzie (w miocenie). Góry te charakteryzuje budowa fałdowo-płaszczowinowa i łuskowa. Wypiętrzaniu alpidów towarzyszyło powstanie zapadlisk przedgórskich i śródgórskich, np. zapadlisko przedalp., przedkarpackie, panońskie. Z orogenezą alp. był związany silny wulkanizm, czynny do dziś. Główne bogactwa naturalne: węgiel kam., brun., ropa naft., gaz ziemny, rudy żelaza, metali nieżel. (cynku iołowiu, miedzi, bizmutu, kobaltu iniklu, rtęci, wolframu, srebra, cyny) oraz siarka, boksyty, sól kam., sole potasowo-magnezowe.

Klimat
Europa leży w strefie przeważającej cyrkulacji z zachodu. Napływ mor. mas powietrza znad Oceanu Atlantyckiego i łagodzący wpływ ciepłego Prądu Zatokowego, a także znaczne rozczłonkowanie lądu powodują, że klimat Europy (zwł. wczęści zach.) jest łagodniejszy niż klimat innych kontynentów, leżących w tej samej szer. geograficznej. Dzięki równoleżnikowemu przebiegowi większości łańcuchów górskich, masy powietrza mor. docierają daleko w głąb lądu. Prawie cała Europa leży w strefie klimatów umiarkowanych, tylko pd. półwyspy Europy znajdują się wzasięgu strefy podzwrotnikowej (klimat śródziemnomor.), a pn. krańce mają klimat subpolarny. Temperatura w miesiącach letnich maleje z pd. ku pn. (w lipcu od 26–28° do 8–10°C; w zimie silniej zaznacza się łagodzący wpływ powietrza mor. i występuje większe zróżnicowanie temperatur między zach. i wsch. (średnia temp. w styczniu ok. 10°C na pd.-zach., poniżej –15°C na pn.-wsch.); amplituda roczna temp. wzrasta od ok. 8°C na zach. do 32–35°C na wschodzie. Większa część obszaru Europy otrzymuje w ciągu roku 500–800 mm opadów; na obszarach górskich (zwł. na stokach zach.) opady przekraczają 2000 mm (lokalnie do 4000 mm i więcej); najwyższa roczna suma opadów w miejscowości Crkvice w G. Dynarskich wynosi ok. 5000 mm. Opady występują w ciągu całego roku; w zach. części wyższe sumy przypadają na miesiące zimowe, w środk. i wsch. — na letnie, tylko w klimacie śródziemnomor. zaznacza się wyraźniejszy okres suchy (lato) i deszczowy (jesień, zima). Klimat obszarów górskich cechuje wzrost opadów i pionowa strefowość.

Stosunki wodne
Europa należy do zlewiska Oceanu Atlantyckiego, ale ponad 1/5 pow. zajmują obszary bez odpływu do oceanu (należące do zamkniętego zlewiska kaspijskiego); gł. dział wodny przebiega zgodnie z osią lądu, od Cieśn. Gibraltarskiej w kierunku pn.-wsch.; największymi rzekami pn.-zach. skłonu są: Peczora, Ren, Łaba i Wisła, pd.-wsch. — Wołga, Dunaj, Dniepr i Don; najwięcej wody w ciągu roku odprowadzają: Dunaj (ok. 277 km3), Wołga (255), Peczora (129), Dwina (101), Ren (62) i Dniepr (53); całkowity odpływ roczny wynosi 2576 km3 (co odpowiada 265-milimetrowej warstwie wody); na zlewisko atlantycko-ark. przypada 1661 km3 (64%), na śródziemnomor. i kaspijskie 915 km3. Bilans wodny całej Europy przedstawia się następująco: opady 630 mm, odpływ 265 mm, parowanie 365 mm, współczynnik odpływu 0,42 (w pn.-zach. części 0,86, wpd. — 0,30, we wsch. — 0,38). Większe rzeki (Dunaj, Ren) mają ustrój hydrolog. złożony, różny na poszczególnych odcinkach; na rzekach o zasilaniu lodowcowym (w Alpach) wysokie stany przypadają na miesiące letnie (topnienie lodowców), a niskie na miesiące zimowe; odwrotny rytm stanów wody wykazują rzeki o ustroju śródziemnomor. (b. niskie stany wody latem — w porze suchej, a wysokie zimą); rzeki wsch. części Europy mają ustroje: deszczowo-śnieżny, śnieżno-deszczowy lub śnieżny kontynent. (wysokie stany na wiosnę i niskie latem oraz zimą); na rzekach płynących ku pn. (Odra, Wisła) wysokie stany wiosenne są powodowane zatorami lodowymi. Zlodzenie pojawia się od Łaby na wschód (od paru tygodni do 5 mies.). Ponieważ gł. dział wodny nie przebiega najwyższymi wzniesieniami, lecz schodzi w obniżenia i przecina równiny, powstała możliwość łączenia dorzeczy żegl. kanałami, zwł. we wsch. części Europy; wzach. części Europy stworzono jednolity system dróg wodnych od Francji po Polskę; 1993 połączono Ren z Dunajem (Kanał Ren–Men–Dunaj). Łączna powierzchnia jezior w Europie wynosi ok. 170 tys. km2 (1,7% pow.); najwięcej jezior znajduje się na obszarach ostatniego zlodowacenia; wpn. Szkocji, Norwegii, Szwecji, Finlandii i Karelii są to jeziora tektoniczno-egzaracyjne (których misy są wyżłobione w odpornym podłożu skalnym), wpn. części Niz. Wschodnioeuropejskiej i na Pojezierzach Bałtyckich — rynnowe i morenowe; w wysokich górach liczne niewielkie jeziora cyrkowe, u podnóża Alp również duże jeziora egzaracyjno-morenowe (Genewskie, Bodeńskie, Garda, Maggiore). W Masywie Centr., górach Eifel (Reńskie G.Łupkowe) i na Płw. Apenińskim występują jeziora w kalderach i kraterach wygasłych wulkanów; na Płw. Bałkańskim — jeziora tektoniczno-krasowe (Szkoderskie, Ochrydzkie, Prespa); na pn.-zach. brzegach M.Czarnego — odcięte mierzejami limany, na pn. brzegach M.Adriatyckiego — laguny, a na pd. brzegach M.Bałtyckiego — słonawe zalewy (Szczeciński, Wiślany, Kuroński) i słodkowodne jeziora; odrębny typ tworzą jeziora deltowe. W Kotlinie Panońskiej występują płytkie reliktowe jez. Balaton i Nezyderskie; na Niz. Nadkaspijskiej — również jeziora słone (Baskunczak, Elton). Oprócz jezior naturalnych w Europie jest ponad 3800 jezior zaporowych (w tym ok. 500 opojemności ponad 100 mln m3); największymi pod względem powierzchni są zbiorniki: Samarski, Rybiński i Wołgogradzki (kaskada Wołgi), Cymlański na Donie i Krzemieńczucki na Dnieprze; największą ilość wody gromadzą zbiorniki: Samarski (58 km3) i Wołgogradzki (33,5 km3). Wieczne śniegi i lodowce zajmują w Europie ponad 130 tys. km2 (1,3% pow.), z tego na Spitsbergenie 58 tys. km2, Nowej Ziemi 30 tys. km2 , Ziemi Franciszka Józefa 18 tys. km2 i na Islandii 13,5 tys. km2. Granica wiecznego śniegu na Ziemi Franciszka Józefa schodzi prawie do poziomu morza, na Spitsbergenie i Nowej Ziemi podnosi się do 400–600m, w G. Skandynawskich od 700 m (na pn.) do 1800 m (na pd.); występują tu podobnie jak na Islandii zarówno powierzchniowe czapy lodowe, jak i lodowce dolinne pokrywające łącznie ok. 5000 km2. Po pn.-zach. stronie Alp granica wiecznego śniegu przebiega na wys. 2500m, we wnętrzu gór i po ich pd. stronie na wys. 2700–3350 m; lodowce alp. (przeważnie dolinne) zajmują ok. 3600 km2 (największe: Aletsch, Mer de Glace, Pasterze). W Pirenejach lodowce pokrywają zaledwie 30 km2, a na Uralu 10 km2; w innych górach występują niewielkie płaty wiecznego, częściowo zlodowaciałego, śniegu (np. wTatrach).

Świat roślinny
Europa leży w obrębie państwa roślinnego wokółbiegunowego pn. holarktycznego (Holarctis); daleką pn. zajmuje bezleśny obszar ark., z roślinnością typu tundrowego; dalej na pd. (szczególnie w Skandynawii) występuje strefa zarośli i widnych lasków brzozowych. Od pn. granicy po obszar śródziemnomor. i irano-turański na pd. rozciąga się silnie zróżnicowany obszar eurosyberyjski; jego prowincję pn. stanowi tajga, z bagnami i torfowiskami, która od pd. graniczy ze środkowoeur. prowincją lasów liściastych i mieszanych (pasma górskie — piętrowy układ roślinności); zach. część Europy (W. Brytyjskie i nadbrzeżny pas lądu od zach. Norwegii po zach. Hiszpanię) zajmuje prowincja atlantycka z lasami dębowo-brzozowymi i wrzosowiskami. Pontyjsko-panońska prowincja lasostepów i stepów czarnomor. obejmuje pd. Ukrainę, Podole i przez Niz. Węgierską sięga do Dolnej Austrii. Na Niz. Nadkaspijskiej stepy przechodzą w półpustynie i pustynie (przeważnie słone), tworząc obszar irano-turański, ciągnący się w głąb środk. Azji. Wybrzeża i wyspy M.Śródziemnego oraz Płw. Iberyjski zalicza się do obszaru śródziemnomor., z zimozielonymi, twardolistnymi zaroślami (makia) i szczątkowymi, zimozielonymi lasami (z dębami i sosną alp.). Naturalna roślinność Europy została w ogromnym stopniu przekształcona w wyniku gosp. działalności człowieka, zastąpiły ją pola uprawne, łąki, pastwiska i zbiorowiska ruderalne; jej najcenniejsze resztki są chronione w rezerwatach i parkach narodowych. Obszar śródziemnomor. (wraz ze śródziemnomor. krainami Afryki) jest ojczyzną niektórych gat. roślin uprawnych, np.: lnu, buraka, kapusty, grochu.

Świat zwierzęcy
Powstała w wyniku przemian klim. czwartorzędu fauna obszaru Europy należy do paleark. krainy zoogeogr. (Palearktyka) i jest zróżnicowana zależnie od stref klim.-roślinnych. W strefie tundry występują: renifer, niedźwiedź biały, piesiec, lemingi, pardwa; w strefie tajgi: łoś, rosomak, głuszec, cietrzew, jarząbek; w strefie stepów — suhak, suseł, bobak, drop, dawniej też tarpan; w strefie lasów na pd. od tajgi — jeleń, sarna, dzik, żbik, żubr (dawniej też tur), popielica, koszatka, orzesznica. Obszar południowej Europy zamieszkują m.in.: daniel, muflon (pierwotnie Sardynię i Korsykę), ichneumon i cyweta (Hiszpania), szakal (Płw. Bałkański), magot — jedyna małpa w Europie (Gibraltar), ponadto z ptaków pochodzące z pd. czerwonaki i pelikany; liczne gady (np. gekony). Fauna gór Europy, zróżnicowana w poszczególnych piętrach, jest bogata w typowe gat. górskie, np.: kozica, koziorożec, świstak, orzeł przedni, pomurnik, salamandry. W związku z zagospodarowaniem olbrzymich obszarów Europy i znacznym zmniejszeniem lesistości, niektóre gat. wyginęły (np. tur), inne przetrwały tylko na obszarach trudno dostępnych; niektóre przystosowały się do warunków stworzonych przez człowieka, np. wśrodowisku zurbanizowanym: wróbel, dzierlatka, szpak, sierpówka, anawet zyskały w nich lepsze możliwości rozwoju, np. liczne szkodniki spośród gryzoni i owadów.

Regiony fizycznogeograficzne - W Europie wyróżnia się 4 obszary fizycznogeogr.:
1) Europa Północna — Płw. Skandynawski oraz wyspy na O.Arktycznym i w pn.-wsch. części O.Atlantyckiego;
2) Europa Wschodnia — zwarty blok kontynent. zamknięty od wsch. górami Ural;
3) Europa Południowa — półwyspy: Iberyjski, Apeniński i Bałkański wraz z wyspami;
4) Europa Zachodnia — silnie zwężony kraniec kontynentu do Wisły i W. Brytyjskie.




AUSTRALIA

Słabo rozczłonkowana linia brzegowa. W zasadzie tylko dwie duże zatoki: Zat. Karpentaria na płn. i Wielka Zatoka Australijska na płd. Australia jest oblana: od zachodu Oceanem Indyjskim; od północy morzami Timor i Arafura; od wschodu morzami Koralowym i Tasmana.
Jest to kontynent trudno dostępny: wysokie brzegi, mielizny u ujścia rzek albo lasy namorzynowe na wybrzeżu.
Australia jest jedynym zaludnionym kontynentem znajdującym się w całości na półkuli południowej.
Cokół kontynentalny (platforma kontynentalna) Australi obejmuje także Nową Gwine i Tasmanię.
Góry na Nowej Gwinei są bardzo młode. Jaya (5029 mnpm) - najwyższy szczyt w N. Gwinei.
Melenezja - archipelag o budowie lądowej (na płn.wsch. od Nowej Gwinei).
Nowa Zelandia też ma budowę lądową.
Australia podobnie jak Afryka ma duże jednostki: obniżenia, niecki i wyniesienia. Taka budowa potwierdza, że kiedyś był to jeden ląd - Gondwana. Obszary, które kiedyś wchodziły w skład Gondwany czasami nazywa się "kontynentami południowymi" (Afryka, Australia, Ameryka Płd., Dekan...). Są na tych obszarach ślady zlodowaceń karbońsko-permskich (niektórzy uczeni twierdzą, że zlodowacenia na Ziemi występują co ok. 220 mln lat co wiąże się z obiegiem Słońca dookoła centrum galaktyki).
Na wschodnim wybrzeżu Australi leży Wielka Rafa Koralowa ok. 2000km.
Australia ma mało urozmaiconą budowę pionową - małe kontrasty wysokościowe.
Australia jest szwem 2 tarcz krystalicznych - podobne szwy występują w Afryce.
Zachodnia część jest nieco wyższa od wschodniej 300-600 mnpm
Wschodnia część (bez gór) 100-150 mnpm
12 mppm depresja jeziora Eyre (Irii)
Jezioro Eyre jest największe w Australi - jest słone.
We wschodniej części kontynentu są Wielkie Góry Wododziałowe
czasami nazywane są: Alpy Australijskie, Kordyliery Australijskie
3500-4000 km - długość W. Gór Wododziałowych. Są to raczej niskie góry 1000-1500 mnpm.
Najwyższy szczyt Góra Kościuszki 2228 mnpm. Znana jest ta góra w Australi dlatego, że pada czasami na niej śnieg.
Na płn. Półwysep York.

KLIMAT
-prąd zachodnioaustralijski (zimny prąd)
-prąd wschodnioaustralijski (ciepły prąd)
Latem temperatury są najwyższe w północnej części kontynentu.
W północnej części kraju mówi się o klimacie monsunowym, który jest związany z oddziaływaniem kontynentu azjatyckiego.
Płn. część - klimat równikowy wilgotny - pada cały rok a szczególnie latem (monsuny)
Środ. część - klimat podzwrotnikowy? - w porze suchej 50% wód nie ma odpływu.
Stałe rzeki są tylko na północy i na wschodnich stokach gór Wododziałowych.
Jezioro Eyre tylko co jakiś czas jest zasilane w wodę (ok. 30 lat ?)
Na płd. Australi rzek praktycznie nie ma (1 rzeka 1500 km).
Rzeka Darwin - najdłuższa w Australi ale okresowa 2500 km.
W Australi występują wody artezyjskie
Wody na powierzchni są zazwyczaj słone.

ROŚLINNOŚĆ
Wilgotne lasy równikowe - na płn. ale jest ich już bardzo mało
Sawanny - zajmują największe powierzchnie ale nie są to typowe podręcznikowe sawanny
Duże obszary mają charakter pustyń i półpustyń
Australia jest kontynentem endemitów
150 gatunków eukaliptusa

AUSTRALIA - wiadomości encyklopedyczne
Najmniejszy kontynent Ziemi, na półkuli pd.; od pd. izach. otoczony O.Indyjskim, od pn. iwsch. przybrzeżnymi morzami O.Spokojnego (Arafura, Timor, Koralowe iTasmana); skrajnymi punktami lądowej części Australii są przyl.: Jork 10°41'S, Wilsons Promontory 39°08'S, Steep Point 113°09'E, Byron 153°39'E; największa rozciągłość południkowa 3150 km (z Tasmanią 3680km), równoleżnikowa ok. 4000 km; pow. 7,7 mln km2.

Warunki naturalne

Ukształtowanie poziome
Australia odznacza się dużą zwartością isłabym rozczłonkowaniem; jedynie 2 wielkie zatoki (Karpentaria na pn. iWielka Australijska na pd.) wcinają się wgłąb lądu; dł. linii brzegowej 33,5 tys. km (z Tasmanią — 36,7 tys.km); łączna pow. szelfu wokół Australii wynosi 2,45 mln km2, szer. przy wsch. wybrzeżu iTasmanii — ok. 20 mil mor., przy pd. ipn.-zach. do 200 mil mor. iwięcej (na wsch. izach. zaznacza się dość wyraźnie próg kontynent.). Wybrzeża trudno dostępne: nizinne ibagienne na pn., riasowe na pn.--zach. iwsch., klifowe na pd.; wzdłuż pn.-wsch. wybrzeża ciągnie się na dł. ponad 2000 km największa bariera koralowa Ziemi (Wielka Rafa Koralowa); gł. półwyspy: Jork, Eyre'a; największe wyspy: Tasmania, Kangaroo, Bathurst, Melville'a, Groote Eylandt.

Ukształtowanie pionowe
Australia jest najbardziej równinnym kontynentem Ziemi; średnia wys. ok. 300 m; ok. 87% pow. leży poniżej 500m, zaledwie 0,5% wznosi się powyżej 1000 m; najwyższy szczyt Góra Kościuszki (2228m); najniżej położone jez. Eyre (12 mp.p.m.). 2/3 pow. zajmuje Wyż. Zachodnia (wys. 300–600m) zrozległymi pustyniami (Wielką Piaszczystą, Gibsona, Wielką Wiktorii); między zat. Karpentaria na pn. aujściem Murray na pd. rozciąga się aluwialna Niz. Środkowoaustralijska pocięta gęstą siecią okresowo płynących cieków (zw. creeks) zdepresją jez. Eyre wpd. części; wzdłuż wybrzeża wsch. (także na Tasmanii) ciągną się Wielkie G.Wododziałowe, silnie rozczłonkowane, opadające stromo ku nadbrzeżnej nizinie (szer. od kilku do ponad 100km).

Budowa geologiczna
Zachodnią część Australii stanowi platforma prekambryjska; jej podłoże jest zbud. ze skał metamorficznych imagmowych, sfałdowanych, anastępnie zdenudowanych. Na większej części podłoża leży pokrywa skał osadowych paleozoiku, mezozoiku ikenozoiku. Zdenudowane podłoże prekambryjskie wyłania się spod pokrywy osadowej itworzy tarczę wzach. części Australii, występuje także wgórach MacDonnella, Musgrave, Króla Leopolda, Gawler ina wyż. Selwyn. Na nieckowato wklęśniętych częściach podłoża nagromadziła się gruba pokrywa osadowa (np. zach. niecka nadbrzeżna, niecka Wielkiej Pustyni Piaszczystej, Pustyni Simpsona, niz. Nullarbor). We wsch. części Australii odbywały się orogenezy: kaledońska ihercyńska. Do łańcuchów kaledońskich, zbud. ze skał prekambryjskich ikambryjsko-dewońskich, znacznie zmetamorfizowanych ipoprzecinanych intruzjami skał magmowych, należą: G.Flindersa i— w Wielkich G.Wododziałowych — na pd. Alpy Australijskie, ana pn. wyż. Atherton. Część środk. Wielkich G.Wododziałowych wypiętrzyła się worogenezie hercyńskiej; jest zbud. ze skał prekambryjskich ipaleozoicznych, częściowo zmetamorfizowanych, poprzecinanych intruzjami skał magmowych. Wielki Basen Artezyjski ibasen Murray są nieckami platformy paleozoicznej; ich podłoże, które stanowią zdenudowane łańcuchy kaledonidów ihercynidów, jest przykryte serią osadów górnego paleozoiku imezozoiku. WAustralii występują utwory zlodowacenia karbońskiego. Australia aż do kredy wchodziła wskład lądu Gondwana. Główne bogactwa naturalne: węgiel kam. ibrun., boksyty, rudy żelaza, ołowiu icynku, miedzi, manganu, niklu, wolframu, tytanu, cyrkonu iuranu, złoto, srebro, ropa naft. igaz ziemny.

Klimat
Przeważająca część Australii ma klimat zwrotnikowy kontynent. suchy lub wybitnie (skrajnie) suchy, na wsch. (poza barierą gór) — wilgotny (częsty napływ mor. mas powietrza); pn. część leży wstrefie klimatów równikowych (klimat podrównikowy suchy, przechodzi wwilgotny na wsch., natomiast na krańcach Terytorium Pn. iw pn. części płw. Jork — odmiana monsunowa); krańce pd.-zach. ipd.-wsch. kontynentu oraz Tasmania mają klimat podzwrotnikowy mor. (typu śródziemnomor.); 80% pow. otrzymuje średnio mniej niż 600 mm opadów rocznie, 50% — mniej niż 300 mm; najniższe opady: ok. 100 mm wrejonie jez. Eyre, 50 mm na niz. Nullarbor; na wsch. wybrzeżu Australii, znajdującym się wzasięgu pasatu, ina Tasmanii, leżącej wstrefie przeważającej cyrkulacji zach., średnie roczne opady wynoszą 1000–2000 mm iwięcej (na pd. od m.Cairns przekraczają 4000 mm); stosunkowo wysokie opady (ponad 1000 mm) na pn. wybrzeżu Terytorium Pn. ina płw. Jork są ograniczone do jednej pory deszczowej (grudzień–marzec); średnia temperatura wnajchłodniejszym miesiącu (lipcu) wynosi 20–25°C, tylko wpd.-wsch. części Australii ina Tasmanii spada poniżej 10°C (w górach poniżej 5°C); wpn.-zach. części Australii średnia temperatura wnajcieplejszym miesiącu (styczniu) dochodzi do 34°C, amaksima absolutne przekraczają 50°C; roczne wahania temperatur są stosunkowo niewielkie (do 15°C we wnętrzu Australii). Wpn.-zach. części Australii występują burze (do 100 dni wroku); na pustyniach często powstają burze pyłowe; do pn. wybrzeży docierają cyklony tropik., zw. willy-willy (średnio 2–4 wroku).

Stosunki wodne
Australia jest najuboższym pod względem zasobów wodnych kontynentem Ziemi; panujące tu często wyże baryczne są przyczyną zalegania suchych mas powietrza nad większą częścią kontynentu (tylko pn. część oraz wąskie pasy pobrzeża są poddane wpływom wilgotnych mas powietrza przynoszącym wysokie opady atmosf.), co powoduje, że ponad połowa Australii cierpi na niedostatek wilgoci; okresowo występują długotrwałe susze, jak np. wlatach 1895–1903, 1958–68, 1982–83.
Obszary bezodpływowe stanowią ok. 60% pow. kontynentu; liczne suche koryta lub łożyska wypełniają się wyłącznie wporze deszczowej; po okresie wezbrań stopniowo tracą wodę wpiaskach lub zwietrzelinie skalnej; do zlewiska O.Indyjskiego należy ok. 30% pow., do zlewiska O.Spokojnego — 9%; najlepiej jest rozwinięty system rzeczny Murray–Darling, zasilany przez zanikające wokresie suszy dopływy; ustrój rzek na ogół zjednym maksimum wciągu roku; wrzekach na pn.-wsch. wporze letniej, na pd. iwsch. — jesienią lub zimą; największe jez.: Eyre, Torrens iGairdner wporze suchej pokrywają się grubą warstwą soli; liczne jeziora na Wyż. Zachodniej napełniają się wodą wyłącznie po deszczach; na niz. Nullarbor niewielkie jeziora krasowe; duże znaczenie dla gospodarki Australii mają podziemne zbiorniki wodne (Wielki Basen Artezyjski); wody artezyjskie lub subartezyjskie są silnie zmineralizowane, często mają podwyższoną temperaturę; wniektórych miejscach występują samoczynne wypływy.

Świat roślinny
Australia stanowi osobne państwo roślinne (Australis) oswoistej florze, zdużą liczbą endemitów (np. 750 gat. eukaliptusów i450 gat. akacji); wzbiorowiskach roślinnych przeważają formacje charakterystyczne dla klimatów suchych igorących. Wnętrze kontynentu zajmują pustynie piaszczyste (bez roślinności) oraz półpustynie ze słonoroślami ikolczastymi krzewinkami (karłowate akacje, eukaliptusy, kazuaryny, łobody iin.) tworzące tzw. skrub. Pustynie ipółpustynie graniczą, zwł. od pn., ze stepami twardolistnych traw. Na pn. stepy przechodzą wsawanny, ate — wlasy monsunowe; wybrzeża pd.-wsch. ipd.-zach. porastają lasy wawrzynolistne izimozielone zarośla. Odrębna jest roślinność wsch. części Australii: na obszarach odużych opadach (gł. płw. Jork) rosną wiecznie zielone lasy podrównikowe (figowce, palmy, pandanusy, liany iepifity), ana wybrzeżach pn. — namorzyny; dalej na pd., wgórach, występują wiecznie zielone lasy araukarii inotofagusów (buk pd.), natomiast na najwyższych wzniesieniach Alp Australijskich — roślinność alpejska. Plagą gospodarczą Australii są zawleczone tu imnożące się opuncje.

Świat zwierzęcy
Obszar Australii zTasmanią iNową Gwineą tworzy pod względem zoogeogr. krainę australijską, oswoistej faunie, która wytworzyła się wskutek wczesnego (od początku trzeciorzędu) odizolowania Australii od innych kontynentów. Fauna kręgowców jest stosunkowo uboga, np. ssaki łożyskowe są reprezentowane przez nietoperze, psa dingo inieliczne gryzonie (z endemicznym gat. bobroszczura); b.liczne natomiast są torbacze — silnie zróżnicowane, zreguły gat. endemiczne (np. kangury, koala, kret workowaty, wilk workowaty, wombaty); 2 rodziny — kolczatki idziobak — to stekowce, rzadki inajosobliwszy rząd wśród ssaków; fauna ptaków b.bogata, najciekawsze są: emu, kazuary, lirogony, altanniki, papugi iptaki rajskie. Wichtiofaunie osobliwością jest endemiczny rogoząb, jeden z3 rodzajów ryb dwudysznych.

Ochrona środowiska
W1863 wydano na Tasmanii pierwszą ustawę chroniącą krajobraz austral.; 1879 utworzono pierwszy wAustralii (drugi na świecie) park nar., na pd. od Sydney nad zat. Port Hacking (ob. Park Nar. Royal, 15 tys. ha); wlatach 50. i60. poszczególne stany uchwaliły wiele aktów prawnych dotyczących przestrzennego planowania, ochrony powietrza, wód, gruntów ilasów; 1972 została powołana Austral. Rada Środowiska (Australian Environment Council) skupiająca ministrów do spraw ochrony środowiska zposzczególnych stanów; federalnym organem odpowiedzialnym za sprawy ochrony środowiska jest min. spraw wewn. iśrodowiska, którego zadaniem jest koordynacja działalności iudzielanie pomocy władzom stanowym wzakresie ochrony środowiska iprzyrody. W1988 było wAustralii 1370 terenów chronionych ołącznej pow. ok. 28,2 mln ha, tj. ok 3,7% pow. (na Tasmanii — 14%), wtym 154 parki nar. opow. 10 tys. ha iwięcej; na Listę Świat. Dziedzictwa Przyr. iKult. UNESCO zostały wpisane: Wielka Rafa Koralowa, wyspa Lord Howe, Park Nar. Kakadu (część rezerwatu Arnhem Land), region wyschniętych jezior Willandra, parki nar. wzach. Tasmanii, fragmenty lasów tropik. na pn. wybrzeżu Nowej Pd. Walii oraz święte góry ludności rdzennej: Ayers Rock iOlga (Park Nar. Uluru).

Regiony fizyczno-geograficzne
Australia Zachodnia, Niz. Środkowoaustralijska iG. Wschodnioaustralijskie.



AZJA

Na odcinku ik. 3000 km graniczy z Europą
Afrykę od Azji oddziela przesmyk Sueski
Amerykę Płn. od Azji oddziela cieśnina Beringa
? Australię od Azji oddziela granica umowna (ale jest chyba jakiś pas anomali magnetycznych)
ok 150 deg. - rozciągłość E-W Azji

Azja to kontynent oblany wieloma morzami (Ocean Arktyczny w tym przedmiocie jest częścią Oceanu Atlantyckiego)
Azję oblewają morza:
-od północy: Morze (Ocean) Arktyczny, Morze Karskie, Morze Łaptiewów, Morze Wschodniosyberyjskie, Morze Czukockie,
-od wschodu: Morze Beringa, Morze Ochockie, Morze Japońskie, Morze Żółte, Morze Wschodniochińskie, Morze Południowochińskie, Ocean Spokojny
-od południa: Morze Andamańskie, Morze Arabskie, Ocean Indyjski
-Kontynent azjatycki graniczy także z morzami wewnętrznymi (Morze Czerwone, Morze Czarne, Morze Kaspijskie)
-Również pomiędzy wyspami na Pacyfiku występują morza: (Morze Sulu, Morze Celebes, Morze Jawajskie, Morze Moluckie, Morze Banda?)

Półwyspy:
płw. Indochiński
płw. Indyjski
płw. Arabski
płw. Koreański

płw. Arabski 5 mln lat temu oderwał się od Afryki. Jest to najwiekszy półwysep w Azji
płw. Arabski i Indyjski należały kiedyś do Gondwany

Morze Arabskie i Zatoka Bengalska - niekonsekwencja w nazewnictwie, obie są zatokami. Ale jak już wcześniej było wspomniane nazwy własne są niezmienne.

Ukształtowanie powierzchni
Łatwo tu wyróżnić jednostki
1000 m npm - średnia wysokość
tarcza syberyjka - skały prekambryjskie
tarcza chińska
tarcza dekanu
tarcza arabska

Orogeneza Kaledońska: Ałtaj Mongolski
Orogeneza Hercyńska: Góry Ural (to co jest teraz Uralem to tylko niewielka część istniejącego kiedyś potężnego górotworu, który był bardziej na wschód), Ałtaj Południowy, Tien-Szan, Góry Kulnun?, Obrzar Wyżynno-Górski Kazakstanu
Orogeneza Alpejska: w tej orogenezie wszystkie góry zostały odmłodzone a także powstały nowe: Kałkaz, Karakorum, Himalaje, Wyż. Irańska.

ok. 150 mln lat - średni czas życia wysokich gór fałdowych. Po takim czasie będzie po nich równina tak jak to się stało po dawnym Uralu (dziś chyba to Nizina Zachodno Syberyjska?)
Góry fałtowe na Ziemi tworzą (obróconą o 90 deg przeciwnie do wskazówek zegara) literę T.

Nizina Zachodnio-Syberyjska (są to zdenudowane góry Ural)
Nizina Północno-Syberyjska
Nizina Turańska
Nizina Gangesu (kiedyś dno morza)
Nizina Chińska
Nizina Indu
Nizina Mandżurska
Nizina Mezopotamii

Na tym kontynencie są praktycznie wszystkie surowce mineralne
90-95% złóż surowców energetycznych (ropa i gaz) występuje w sąsiedztwie gór (zapadliska śródgórskie)
Węgiel występuje w okolicach gór hercyńskich (węgiel aby stać się kamiennym potrzebuje ok. 250 mln lat)

Azja - kontynent wielkich rzek:
Nierównomierne rozmieszczenie rzek - środek kontynentu jest ich pozbawiony. Rzeki azjatyckie mają podręcznikowy charakter.
Rzeki płn. Azji charakteryzują się częstymi powodziami ponieważ w górnym ich biegu jest wiosna a w dolnym jeszcze zima.
Większe rzeki płn. Azji: Ob, Jenisej, Lena, Indygirka, Kołyma
Rzeki uchodzące na wschodzie: Amur, Huanghe, Jangcy, Mekong
Rzeki południa: Ganges, Bramaputra, Indus, Tygrys, Eufrat
Do Jez. Aralskiego uchodzą Syrdaria i Amudaria
Najdłuższa rzeka Azji to Jangcy (3 na świecie)

Bajkał - najgłebsze na Ziemi jezioro tektoniczne
Bałchasz - też tektoniczne ale jest znacznie płytsze bo ma więcej osadów
Morze Martwe - największa depresja na Ziemi
Morze Kaspijskie, Jeziora Aralskie
Zat. Adeńska, Zat. Omańska, Zat. Perska

Borneo - największa wyspa Azji, 3 co do wielkości na świecie po Grenlandii i Nowej Gwinei

1.) AZJA PÓŁNOCNA – od Uralu po Ocean Spokojny. Panuje tu długa i surowa zima oraz krótkie ciepłe lato. Praktycznie nie ma wiosny i jesieni (trwają b. Krótko ok. 2 tygodni). Na większości terytorium jest wieczna zmarzlina. Klimat wyróżnia Azję Płn. + roślinność (jest niezwykle typowa dla takiego klimatu). Obok Afryki jest to strefa gdzie b. Silnie zaznacza się strefa roślinno glebowa. Wyróżnia się tu szereg regionów:

a:) Nizina zach. Syberyjska – ogromne terytorium, którego ok. 70% powierzchni pokrywają bagna. Przeszłość geologiczna jest głęboko ukryta. W jej podłożu mamy utwory czwartorzędowe lodowcowe, niżej trzeciorzędowe morskie i niżej jeszcze struktury fałdowe. Krajobraz jest monotonny, płyną po nim duże rzeki (leniwe). Już pod koniec września zamarzają i rozmarzają pod koniec kwietnia, maj.

b:) Wyżyna Środkowo Syberyjska – od Jeniseju po Lenę. Pokrywa się to z zasięgiem tarczy syberyjskiej. Prekambryjska struktura. Całe to terytorium jest wyniesione do wysokości 400-600 mnpm. Niekiedy fragmenty są o charakterze gór zrębowych. Typ rzek podobny jak na Nizinie zach. Syberyjskiej. Klimat bardziej surowy niż na Nizinie zach. Syberyjskiej. Do tego regionu zalicza się kilka wysp.

c:) Syberia Północnowschodnia – od Gór Wierchojańskich po wybrzeże Pacyfiku z Półwyspem Czukockim i Kamczatką. Dominują tu młode struktury górskie, które nie zaznaczają się w krajobrazie. Utrzymują się płaty wiecznego śniegu. Mogą być małe lodowce cyrkowe ale klimat jest suchy.

d:) Daleki Wschód – Czasem traktowany jako jeden region z Syberią Północnowschodnią. Obejmuje wschodnie krańce Azji oraz archipelagi wysp: Sachalin, Kuryle. Południowa granica tego regionu to rzeka Amur po Góry Nadbajkalskie.

2.) AZJA CENTRALNA (ŚRODKOWA) – obejmuje pogórze kazaskie, po Góry płd. Syberi, sięga po Himalaje, Karakorum, Wyżynę Irańską , do Morza Kaspijskiego. Ukształtowanie powierzchni jest bardzo osobliwe . Dominują wyżyny i kotliny. Pochodzenie tych form jest tektoniczne.
Występują tu obszary bezodpływowe – ważna cecha!!!
Panuje tu klimat skrajnie suchy, na obrzeżach wilgotny.
Obszar ten był fałdowany w orogenezach: kaledońskiej, hercyńskiej i alpejskiej. Obszar niezwykle niespokojny .

a:) Nizina Turańska z Morzem Kaspijskim, Jeziorem Aralskim – była dnem morza. Jest to pozostałość po zbiorniku epikontynentalnym. Jest to obszar o klimacie suchym, pustynnym (np. Karakum).

b: ) Kotlina Dżungarska – obzar pomiędzy Ałtajem a Tienszanem. Jej dno 400 mnpm. Otoczona górami do 7000 mnpm. Jest to obszar zimny zimą z inwersją temperatury. Latem jest bardzo gorąco i sucho.

c:) Kotlina Kaszgarska – między Tienszanem a Kunlunem. Warunki pustynne, klimat bardzo surowy.

d:) Wyżyna Tybetu – nie jest to płaskowyż. Ciąg pasm górskich równoleżnikowych z płytkimi dolinami. Wysokość ok. 4000-5000 mnpm. Układ grzbietów i niecek. Na zach. Góry Karakorum a na południu Himalaje.

e:) Wyżyna Mongolska – mięzy Ałtajem a Górami Hing... . Klimat suchy ale nie tak bardzo. Pustynia Gobi tu występuje ale jest tu bujniejsza roślinność niż na zwykłej pustyni. Opady do 400 mm. Inwersja opadowa tu występuje. Leży w cieniu opadowym.

3.) AZJA WSCHODNIA – między Azją Środkową aż po wybrzeże Oceanu Spokojnego. Powierzchnia wiele mln km kw. Ma zróżnicowany klimat, rzeźbę, roślinność i jest bardzo zaludniona.

a:) Chiny Monsunowe – na terytorium wsch. Azji ok. 3,5 mln km kw. Dajęsię tu wyróżnić:
- Płaskowyż lessowy
- Nizina Chińska ( wielka równina chińska) – w największym stopniu przekształcona przez człowieka. Usypana została przez rzeki ( Huandhe i jej dopływy). Huanghe płynie wyżej niż nizina, którą zbudowała. Teren ten jest płaski porozcinany wieloma kanałami.
- Kotlina Syczuańska – obszar otoczony górami o wilgotnym klimacie.

b:) Nizina Mandżurska, Płw. Koreański, Tajwan, Wyspy Japońskie... – całe to terytorium leży na styku 3 płyt litosfery.

4.) AZJA POŁUDNIOWA – wszystko to co obejmuje od równoleżnikowej bariery górskiej na południe.

a:) Półwysep Indyjski – jest to Wyżyna Dekańska Od wschodu i zachodu otoczony Górami Ghaty. Jest to fragment Gondwany.

b:) Himalaje – najwyższe góry na Ziemi.

c:) Nizina Indu – na zachód od Dekanu

d:) Nizina Gangesu – oddziela Wyżynę Dekańską od Himalajów.

e:) Półwysep Indochiński

f:) Półwysep Malajski – jest półwyspem II rzędu (?). Występują tu te same struktury geologiczne co w Himalajach.

g:) Archipelag Malajski – Sumatra, Borneo itd. Współczesne ruchy górotwórcze, wulkanizm, trzęsienia ziemi.

5.) POŁUDNIOWO ZACHODNI

a:) Azja Mniejsza – Wyżyna Anatolińska (większa jej część w Turcji)

b:) Wyżyna Armeńska – na płd.-zach. Od Kaukazu. Ma bardzo bogatą przeszłość geologiczną. Jest to obszar, który formował się w orogenezie alpejskiej. Obecność stożków wulkanicznych i trzęsień ziemi.

c:) Kaukaz – Bardzo młode góry. Cały blok sfałdowany w orogenezie alpejskiej.

d:) Wyżyna Irańska – Składa się z grzbietów i niecek

e:) Nizina Mezopotamii – dawna zatoka morska – pra Perska zatoka morska.

f:) Wyżyna Syryjsko-Palestyńska – Występują tu góry zrębowe, wyżyny. Jest suchy klimat.

g:) Półwysep Arabski – największy półwysep Azji. Jest fragmentem Gondwany. Bardzo niedawno oddzielił się od Afryki. Ma charakter obszarów z pobliskimi ryftami. Brzegi odsuwających się płyt są wyniesione. Skraj półwyspu (na wsch. Od Morza Czerwonego) jest wyżej wyniesiony i łagodnie opada w kierunku zatoki Perskiej.

Dwa rodzaje pustyń w Azji
- Na Półwyspie Arabskim to typowe gorące pustynie zwrotnikowe. Duże spadki temperatur w górach. Cały rok w ciągu dnia są bardzo wysokie.
- Pustynie zimne strefy podzwrotnikowej. Zimą panuje bardzo niska temperatura ale lata są jednak gorące (np. Karakum).




AZJA – wiadomości encyklopedyczne
Największy kontynent świata. Leży na półkuli pn. (z wyjątkiem Archipelagu Malajskiego położonego częściowo na półkuli pd.). Od pn. ipd.-zachodu Azję oblewają O.Arktyczny ipoboczne morze O.Atlantyckiego — M.Śródziemne, od wsch. — O.Spokojny (wraz zmorzami przybrzeżnymi), od pd. — O.Indyjski. Od Ameryki Pn. jest oddzielona Cieśn. Beringa, od Afryki — Kanałem Sueskim iM. Czerwonym, od Europy — cieśninami Bosfor iDardanele. Umowną granicę lądową zEuropą (na dł. ok. 3000km) stanowi wsch. przedgórze Uralu, rz. Emba, brzeg M.Kaspijskiego, Obniżenie Kumsko-Manyckie. Umowna granica między Azją aAustralią iOceanią przebiega między Archipelagiem Malajskim iNową Gwineą. Skrajnymi punktami lądowej części Azji są przyl.: Czeluskin 77°43'N, Piai 1°16'N, Baba 26°10'E, Dieżniewa 169°40'W; największa rozciągłość południkowa 8400km, równoleżnikowa 8590 km. Powierzchnia (łącznie zpowierzchnią M.Kaspijskiego) 44,4 mln km2 (ok. 30% pow. lądowej Ziemi).

Warunki naturalne

Ukształtowanie poziome
Długość linii brzegowej Azji, najbardziej rozczłonkowanej po Europie, wynosi 62 tys. km; półwyspy stanowią 18,4% powierzchni Azji (największe: Jamał, Gydański, Tajmyr, Czukocki, Kamczatka, Koreański, Indochiński, Indyjski, Arabski, Azja Mniejsza), wyspy ok. 5% (gł. wyspy: Ziemia Pn., Nowosyberyjskie, Kuryle, Sachalin, Japońskie, Tajwan, Archipelag Malajski, Filipiny, Cejlon, Cypr); największa odległość od morza wynosi 2500 km.

Ukształtowanie pionowe
Azja jest po Antarktydzie najbardziej wyniesioną częścią świata — średnia wys. 950 m; wAzji znajduje się najwyższy szczyt Ziemi (Mount Everest, 8848m) inajgłębsza depresja (M. Martwe, pow. wody 405 mp.p.m.) oraz kryptodepresja (dno jez. Bajkał 1165 mp.p.m.); ok. 75% powierzchni Azji stanowią góry iwyżyny, ciągnące się od M.Egejskiego iM. Czarnego przez cały ląd Azji. Młode kenozoiczne systemy górskie typu alp. tworzą 2 łuki: centralnoazjat. ioceaniczny. Łuk centralnoazjat. rozciąga się od Azji Mniejszej (Góry Pontyjskie iTaurus), przez Kaukaz, Wyż. Irańską (góry Elburs iHindukusz na pn. oraz Zagros iSulejmańskie na pd.), Karakorum, Himalaje do G.Arakańskich iArchipelagu Malajskiego. Drugi łuk oddziela wyspowym łańcuchem górskim przybrzeżne morza od O.Spokojnego (góry Kamczatki, Kuryli, Japonii, Filipin iArchipelagu Malajskiego). Starsze paleozoiczne imezozoiczne systemy górskie występują wśrodk., pn. iwschodniej Azji (góry Tien-szan, Ałtaj, Sajany, Stanowe, Wierchojańskie, Czerskiego, Kołymskie, Południowochińskie). Cechą charakterystyczną rzeźby Azji są rozległe, wysoko położone płaskowyże (wyż.: Anatolijska, Armeńska, Irańska, Pamir, Mongolska, Tybetańska) oraz zapadliskowe kotliny śródgórskie (Kaszgarska, Dżungarska, Cajdamska). Wpn.-zach. części Azji rozciągają się największe na Ziemi niziny (Zachodniosyberyjska iTurańska); wpozostałej części Azji niziny występują gł. wstrefie przybrzeżnej (Północnosyberyjska, Chińska) lub wprzedgórskich obniżeniach (Mezopotamska, Hindustańska).

Budowa geologiczna
Azja ma b.zróżnicowaną budowę geol.; najstarszymi częściami Azji są platformy prekambryjskie: wschodniosyberyjska ztarczą ałdańską itarczą anabarską, północnochińsko-koreań. ztarczą szantuńsko-koreań., środk. ipołudniowochiń., dekańska, ztarczą otej samej nazwie. Podłoże tych platform jest zbud. zprekambryjskich skał metamorficznych imagmowych (głębinowych iwylewnych); podłoże to jest przykryte pokrywą osadów paleozoiczno-mezozoicznych (a miejscami ikenozoicznych), spod których wyłania się ono tylko wobrębie tarcz. Wpokrywie osadowej występują miejscami skały wulk., odużej miąższości (niecka tunguska, trapy dekańskie). Inne prekambryjskie masywy: indochiń., tybet., tanguski, masywy Anatolii iśrodk. Iranu występują wmłodszych łańcuchach górskich. Platformę prekambryjską wsch. Syberii obrzeżają łańcuchy górskie powstałe wmłodszych orogenezach; są to łańcuchy Kazachstanu, Tien-szanu, Kunlunu, Ałtaju, Sajanów, G.Stanowych, Dżugdżuru, Wielkiego iMałego Chinganu, G.Jabłonowych, Qilian Shan iHuaiyang Shan; są one zbud. zmetamorficznych, magmowych iosadowych skał prekambru ipaleozoiku, sfałdowanych worogenezach wpóźnym proterozoiku ipaleozoiku (orogenezy kaledońska ihercyńska). Na zach. od prekambryjskiej platformy wschodniosyberyjskiej rozpościerają się platformy paleozoiczne — zachodniosyberyjska iturańska. Podłożem tych platform są zdenudowane łańcuchy kaledonidów ihercynidów, które na zach. wynurzają się spod pokrywy osadowej jako hercyński łańcuch Uralu, Nowej Ziemi iTajmyru; są one zbud. zmetamorficznych, magmowych iosadowych skał prekambru ipaleozoiku. Na pn.-wsch. ina południu Azji wznoszą się łańcuchy górskie, powstałe werze mezozoicznej, sfałdowane wkońcu triasu lub wjurze (kimerydy). Są to m.in. góry: Czerskiego, Wierchojańskie, Czukockie, Sichote Aliń, pd. Tybetu, Płw. Indochińskiego. Najmłodszą częścią Azji są łańcuchy alpidów występujące w2 strefach: alp.-himalajskiej ipacyficznej. Wstrefie alp.-himalajskiej rozróżnia się 2 pasma rozdzielone starymi masywami Anatolii iśrodk. Iranu; są one zbud. gł. ze skał paleozoiku imezozoiku. Do pasma pn. należą góry: Pontyjskie, Kaukaz, Kopet-dag, Hindukusz, Pamir, Karakorum; do pasma pd. — góry: Taurus, Zagros, Sulejmańskie oraz Omanu iBeludżystanu. Oba pasma łączą się wPendżabie we wspólny łańcuch himalajsko-birmański. Półwyspy — Arabski, stanowiący część platformy afryk., iIndyjski — wchodziły wskład lądu Gondwana, od którego zostały odłączone wciągu kredy itrzeciorzędu iprzyłączone do Azji. Pacyficzny system azjat. alpidów (wyspy: Sachalin, Kuryle, Japońskie, Filipińskie, Tajwan, Archipelag Malajski) jest zbud. ze skał paleozoiczno-kenozoicznych. Ruchy górotwórcze trwają tu do dziś (trzęsienia ziemi idziałalność wulk.). Wzdłuż pacyficznych alpidów ciągną się rowy oceaniczne: Aleucki, Kurylsko-Kamczacki, Japoński, Bonin, Mariański, Filipiński, Jawajski; łuki wysp iprzybrzeżne morza azjat. znajdują się wobrębie czynnej strefy subdukcji, na granicy płyt litosferycznych pacyficznej iazjatyckiej. Ważniejsze bogactwa naturalne Azji: węgiel kam., ropa naft., gaz ziemny, rudy: żelaza, manganu, chromu, miedzi, ołowiu, cynku, rtęci, wolframu, niklu, cyny, antymonu oraz srebro, złoto, diamenty, boksyty, fosforyty, sól kam. isiarka.

Klimat
Ogromna powierzchnia Azji, równoleżnikowy układ gór, cyrkulacja monsunowa, wpływ zimnych (Oja Siwo) iciepłych (Kuro Siwo) prądów mor. są przyczyną silnego zróżnicowania warunków klimatycznych. Azja leży we wszystkich pasach klim. półkuli pn. (równikowym na pd.-wsch., zwrotnikowym ipodzwrotnikowym na pd., umiarkowanym oraz podbiegunowym na krańcach pn.). Klimat wysp pd.-wschodniej Azji iPłw. Malajskiego cechują średnie temp. roczne powyżej 20°C, duża wilgotność powietrza, opady roczne 1500–3500 mm, częste cyklony. Obszary pd. ipd.-wschodniej Azji mają klimat monsunowy zsuchą zimą, opadami wpółroczu letnim (ponad 1000 mm) iśrednią temp. roczną do 20°C; wokresach zmiany monsunów (wiosna, jesień) występują tajfuny. Wpd.-zachodniej Azji poza śródziemnomor. wybrzeżami Azji Mniejszej występuje klimat suchy, opady roczne poniżej 250 mm (w kotlinach poniżej 100 mm), lata upalne (średnia temp. wlipcu powyżej 30°C), zimy ciepłe, wietrzne, zburzami pyłowymi. Wielkie łańcuchy górskie iwyżyny mają klimat chłodny isuchy, na stokach wystawionych na napływ wilgotnych mas powietrza obfite opady; na płaskowyżu Śilong (Ćerapundźi) suma roczna opadów wynosi 11 000 mm (najwyższe na Ziemi). Rozległe obszary środkowej Azji cechuje klimat kontynent. zdużą amplitudą roczną temperatury (średnia temp. wstyczniu poniżej –10°C, wlipcu powyżej 15°C) iopadami do 300 mm rocznie. Kontynentalizm najsilniej zaznacza się wpn.-wsch. Syberii, gdzie średnia temp. wstyczniu wynosi poniżej –40°C; wOjmiakonie zanotowano najniższą temp. na półkuli pn. (–78°C). Wpółnocnej Azji panuje klimat podbiegunowy, wokresie nocy polarnej średnia temp. poniżej –40°C, średnia temp. wlipcu nie przekracza 10°C, opady roczne 150–300 mm.

Stosunki wodne
Obszary bezodpływowe zajmują ok. 37% pow. (gł. pustynie środk. ipd.-zachodniej Azji); do M.Kaspijskiego, Jez. Aralskiego ijez. Bałchasz uchodzą rz.: Kura, Emba, Syr-daria, Ili; wiele rzek (Tarym, Czu, Helmand) ginie wpiaskach pustyń. Kontynentalny dział wód stanowią góry środk. ipołudniowej Azji. Do zlewiska O.Atlantyckiego iO. Arktycznego należy 27% powierzchni Azji (gł. rz.: Ob, Jenisej, Lena, Indygirka, Kołyma), do zlewiska O.Spokojnego — 22% powierzchni Azji (rz.: Amur, Huang He, Jangcy, Mekong), ado zlewiska O.Indyjskiego — ok. 14% powierzchni Azji (rz.: Saluin, Irawadi, Brahmaputra, Ganges, Indus, Szatt al-Arab). Największe jez.: M.Kaspijskie iJez. Aralskie są pozostałością trzeciorzędowego morza; wzapadliskach tektonicznych leżą: Bajkał, Issyk-kul, Chubsuguł, M.Martwe, Wan, Urmia. Na obszarach bezodpływowych Wyż. Mongolskiej, Kazachstanu iWyż. Irańskiej liczne słone jeziora isolniska; na nizinach aluwialnych występują duże, płytkie jeziora (Chanka, Dongting Hu, Poyang Hu, Tonle Sap). Znaczne powierzchnie zajmują bagna, zwł. na Syberii (w większości obszar występowania wiecznej marzłoci). Współczesne zlodowacenie wAzji zajmuje ok. 118 tys. km2 (gł. wyspy ark., najwyższe szczyty Himalajów, Karakorum, Pamiru, Tien-szanu); największe lodowce: Sjaczen, Fedczenki, Baltoro. Linia wiecznego śniegu dochodzi do maks. wysokości 6100 mna pn. stokach Himalajów, na wyspach ark. schodzi do poziomu morza.

Świat roślinny
Azja leży wobrębie 2 państw roślinnych: wokółbiegunowego pn. (Holarctis) itropik. Starego Świata ( Paleotropis); roślinność holark. pn. części Azji tworzy strefy równoleżnikowe, zgodne zprzebiegiem stref klim. iglebowych; na pn. występują pustynie ark. ibezleśna trawiasto-krzewiasta strefa tundry, przechodząca ku pd. wlasotundrę istrefę borów iglastych (tajga) zrozległymi bagnami; jeszcze dalej na pd. występują lasostepy przechodzące wstrefę stepów (gł. suchoroślowe trawy ipółkrzewy); na zach. iw części środk. stepy przechodzą wpółpustynie ipustynie. Wysokie pasma Azji Środkowej są wwiększej części bezleśne; tylko ich stoki zewn. (np. we wsch. Tybecie ipd. Himalajach) porastają lasy (gł. iglaste). Lasy Dalekiego Wschodu, zrzucające liście na zimę, są b.bogate pod względem liczby gat. drzew (w tym wiele reliktowych, np. miłorząb). Wybrzeża Azji Mniejszej, Syrii iPalestyny porasta roślinność śródziemnomor. zimozielone zarośla makii ifrygany oraz śródziemnomor. gat. sosen); Płw. Arabski jest gł. pustynny. Roślinność paleotropik. (pd.-wsch. część Azji) stanowią przeważnie lasy; najbujniejszą ich formacją są wilgotne, wiecznie zielone lasy równikowe Archipelagu Malajskiego, b.bogate gatunkowo (m.in. liany, epifity); do pd. Chin sięgają wiecznie zielone lasy zwrotnikowe; na wyspach ipółwyspach występują zrzucające liście lasy monsunowe (z drzewem tekowym); najsuchsze części Indochin pokrywają sawanny. Na błotnistych wybrzeżach mórz są bogato rozwinięte formacje namorzynów (mangrowe). Wielkie obszary Azji zajmują obecnie uprawy rolne; zAzji pochodzi wiele roślin użytkowych, m.in. ryż, soja, herbata, cytryny, pomarańcze, brzoskwinie, banany, palma kokosowa, trzcina cukrowa, żyto, pszenica, owies, jęczmień, ogórek, konopie.

Świat zwierzęcy
Pod względem zoogeogr. obszar Azji wznacznej części (do Himalajów ibez Płw. Arabskiego) należy do krainy paleark. (Palearktyka), afauna jest zróżnicowana zależnie od stref klim.-roślinnych. Spośród 28 rodzin ssaków (nie licząc nietoperzy) żyjących wtej części Azji tylko 2 są endemiczne: należące do gryzoni ślepce iselewinki; wtundrze żyją: renifer, niedźwiedź polarny, lemingi, ptactwo, zwł. mor. (np. alki, mewy, nury); wtajdze: bóbr, jeleń, łoś, rosomak, soból, polatucha, cietrzew, głuszec; wstepach: antylopa suhak, bobak, suseł, zptaków — drop; wpustynnej Azji Środkowej, m.in. gazele, dżejran, kułan, kiang, koń Przewalskiego, wielbłąd dwugarbny; faunę Wyż. Tybetańskiej reprezentuje gł. jak, Azji Wschodniej — gł. tygrys, jenot, bażanty. Obszar na pd. od Himalajów tworzy krainę orientalną, zbogatą iróżnorodną fauną; z30 rodzin ssaków (nie licząc nietoperzy) są tylko 4 endemiczne: latawce, tworzące jednocześnie rząd endemiczny (z lotokotem), tupaje iwyraki spośród naczelnych ijedna rodzina gryzoni; ponadto żyją tu m.in.: liczne małpy (połowa rodzin wszystkich naczelnych) zgibonem, makakiem iorangutanem, oraz słoń ind., tapir ind., nosorożec, bawół ind., gaur igajal, tygrys, gepard; zptaków: liczne bażanty, paw, argus, kur bankiwa; wiele gat. gadów: pytony iokularniki, gawial ialigator, liczne jaszczurki; Płw. Arabski należy do krainy etiopskiej ima powiązania faunistyczne z Afryką.

Regiony fizyczno-geograficzne
Azja dzieli się na 5 wielkich regionów: 1) Azja Północna (Niz. Zachodniosyberyjska, Wyż. Środkowosyberyjska, Syberia Pn.-Wsch., ros. Daleki Wschód, obszary górskie Syberii Pd.); 2) Azja Środkowa (Niz. Turańska, Pogórze Kazaskie, Pamir, Tien-szan, kotliny Dżungarska iKaszgarska, wyż. Tybetańska iMongolska); 3) Azja Wschodnia (Chiny Pn.-Wsch., Chiny Wsch., Płw. Koreański, W.Japońskie, Riukiu); 4) Azja Południowa (Płw. Indyjski, Niz. Hindustańska, Himalaje, Płw. Indochiński, Archipelag Malajski zFilipinami); 5) Azja Zachodnia (Azja Mniejsza, Wyż. Armeńska, Kaukaz, Wyż. Irańska, Niz. Mezopotamska, Wyż. Syryjska, Płw. Arabski).




AMERYKA PÓŁNOCNA

Granicę pomiędzy Ameryką Północną a Południową stanowi Przesmyk Panamski. Od Azji oddzielona jest Cieśniną Beringa.

Ameryka Środkowa – część Ameryki Północnej od Przesmyku Theuantepec (w Meksyku) po Przesmyk Panamski.
Ameryka Centralna – Ameryka Środkowa bez wysp.
Wyspy – Region Karaibski

Ameryka Północna rozciąga się od ok. 83 N do Przesmyku Panamskiego. Od Eurazji oddziela ją: Morze Grenlandzkie, Morze Arktyczne, Ocean Atlantycki, Cieśnina Beringa i Ocean Spokojny.
Główne struktury orograficzne mają przebieg generalnie połudnkiowy.
Są to młode góry ale występują w nich terrany (egzotyczne miejsca ze starymi skałami).
Ok. 2/3 terytorium Ameryk zostało podbite przez Hiszpanów i Portugalczyków i stąd jest dużo nazw w tych językach, np. Kordyliery.
Na wschód od Kordylierów jest pas równin mających niekiedy charakter wyżyn. Dalej na wschód są Apallachy a potem znowu równiny zwane Nizinami Nadbrzeżnymi.
Na południu jest Wyżyna Meksykańska. Na południe od niej Kordyliery rozdzielają się na dwa łańcuchy górskie.

Geologia
Tarcza Kanadyjska (Laurentyjska) – prekambryjska, obejmuje ona obszar od Wielkich Jezior na północ, łącznie z Grenlandią.
Morze Baffina dzieli Grenlandię od kontynentu – rozłam ten jest młody (ok. 5 mln lat).
Apallachy – góry wieku kaledońskiego
Centrum zlodowacenia Ameryki północnej był Labrador
Wielkie Jeziora mają pochodzenie tektoniczno-lodowcowe, są one na granicy tarczy Laurentyjskiej.

Klimat
Większość Ameryki Północnej jest w klimacie umiarkowanym. Skraj północny to klimat podbiegunowy. Skraj południowy to klimat podzwrotnikowy, zwrotnikowy, równikowy. Obszar Wielkich Równin jest drogą do przemieszczania się powietrza z płn. na płd. Lub odwrotnie – zależy od pory roku. Zimą zimne powietrze może dochodzić nawet do Zatoki Meksykańskiej i obniża temperaturę nawet na wyspach np. na Kubie (ale nie jakoś drastycznie).


Stosunki wodne
Liczne jeziora w północnej części – w większości jeziora polodowcowe. Na południu jest mało jezior a w większości są one tektoniczne, np. Jezioro Nikaragua w Nikaragui.
Jezioro Nikaragua – największe w Ameryce Środkowej położone w obniżeniu tektonicznym.
Jezioro Górne – największe i najgłębsze z Wielkich Jezior – tektoniczno lodowcowe (jest to największe słodkowodne jezioro na Ziemi).
Jezioro Niedźwiedzie i Jezioro Niewolnicze – duże jeziora w Kanadzie, polodowcowe
Największy system rzeczny to Missisipi Missouiri.
Mackenzie, Athabaska i rz. Niewolnicza – duży system rzeczny w płn. części, tworzy deltę
Jukon – rzeka w płn. Kanadzie i na Alasce, tworzy deltę
Inne rzeki – Rio Grande, Kolorado, Kulumbia

Ameryka Północna to kontynent dobrze uwodniony. Środkowa i wschodnia część jest lepiej uwodniona niż zachodnia. Północna lepiej uwodniona od południowej. Większość rzek uchodzi do Oceanu Atlantyckiego.
80% - Ocean Atlantycki
10% - Ocean Spokojny
10% - Obszary bezodpływowe

Labrador – największy półwysep w Ameryce Północnej

Roślinność
Na północy tundra (w Ameryce tundra sięga bardziej na południe niż w Europie). Potem na południe jest strefa tajgi (tajga kanadyjska). Dalej są lasy mieszane klimatu umiarkowanego. Kolejna strefa to lasy liściaste (ale tylko wsch. wybrzeże). Kolejna strefa to lasy liściaste podzwrotnikowe. Środek kontynentu zajmują zbiorowiska trawiaste – stepy strefy umiarkowanej (prerie – słowo pochodzi z jęz. Francuskiego i oznacza łąka). Z północy na południe trawy prerii są coraz wyższe. Na Wyżynie Meksykańskiej są pustynie i półpustynie (pustynia Sonora – okolice Zatoki Kalifornijskiej – chyba najbardziej sucha). Najwilgotniejszy jest rejon Przesmyku Panamskiego.

Archipelag Antyli
Nawietrzne stoki – duże opady (dzięki pasatowi z płn. wsch.).
Zawietrzne stoki – niekiedy prawie pustynie

Bogactwa mineralne – prawie wszystko jest. Góry są bardzo bogate w surowce mineralne (wszystkie młode góry na Ziemi są bogate w metale kolorowe).


AMERYKA PÓŁNOCNA – wiadomości encyklopedyczne

Kontynent na półkuli zach., pn. część Ameryki; od zachodu Amerykę Północną oblewa O. Spokojny, od pn. — O. Arktyczny, od wsch. — O. Atlantycki z Zat. Meksykańską i M. Karaibskim na pd.; na pd. łączy się z Ameryką Południową, na pn.-zach. oddzielony od Azji Cieśn. Beringa; część Ameryki Północnej, między przesmykami Tehuantepec i Panamskim, stanowi Amerykę Centralną, która z Antylami i Bahamami, tworzy Amerykę Środkową. Ameryka Północna na pd. od granicy Meksyku z USA wchodzi w skład Ameryki Łacińskiej. Skrajnymi punktami lądowej części Ameryki Północnej są przyl.: Murchisona 71°58'N, Mariato 7°12'N, Księcia Walii 168°05'W, Saint Charles 55°40'W; największa rozciągłość południkowa 7,2 tys. km, równoleżnikowa 6,8 tys. km; pow. 24,2 mln km2.

Warunki naturalne

Ukształtowanie poziome
Ameryka Północna jest kontynentem silnie rozczłonkowanym, o dobrze rozwiniętej, zwł. na pn., linii brzegowej (dł. 75,5 tys. km). 8,3% powierzchni Ameryki Północnej stanowi
Ocena
Tylko zarejestrowani użytkownicy mogą oceniać zawartość strony

Zaloguj się lub zarejestruj, żeby móc zagłosować.

Brak ocen. Może czas dodać swoją?